Polska między cywilizacjami

Polska od ponad tysiąca lat należy do kręgu „cywilizacji łacińskiej”, której fundamentami są chrześcijaństwo, prawo rzymskie, filozofia i mitologia grecka oraz kultura Zachodu.

O jej przynależnosci do tego świata swiadczyć mogą nastepujące wyznaczniki:

Chrzest Mieszka I – to on włączył Polskę do świata chrześcijańskiej Europy Zachodniej, dzięki czemu Polska nawiązała kontakty z państwami zachodnimi i przyjęła wartości oraz tradycje kultury łacińskiej.

Religia chrześcijańska Przez wieki dominującą religią w Polsce był katolicyzm, który odegrał ogromną rolę w kształtowaniu kultury, a więc sztuki, edukacji, obyczajów, prawa i systemu wartości. Kościół wpływał na rozwój szkolnictwa oraz życia społecznego.

Język łaciński Łacina przez wiele stuleci była językiem „urzędowym” naukowym i kościelnym. W tym języku powstawały kroniki, dokumenty państwowe i dzieła naukowe.

Prawo i ustrój państwa Polski system prawny rozwijał się pod wpływem prawa rzymskiego, które jest jednym z filarów cywilizacji łacińskiej.W Polsce rozwijały się instytucje państwowe oparte na zasadach prawa i samorządności. Niemal wszystkie znaczące polskie miasta, w tym Kraków, zostały ufundowane na Prawie Magdeburskim – lex magdeburgense. Dawało ono mieszczanom swobody obywatelskie, jak np. wolność handlu czy wybieralne rady miejskie i niezależność od właściciela miasta.

Rozwój nauki i edukacji Założenie Akademii Krakowskiej (obecnie Uniwersytetu Jagiellońskiego) w 1364 roku świadczy o uczestnictwie Polski w zachodnioeuropejskiej tradycji uniwersyteckiej. Po śmierci Kazimierza Wielkiego Akademia Krakowska przestała istnieć. Jednak w okresie panowania Jadwigi i Jagiełły powrócono do idei uniwersytetu. Królowa zebrała wokół siebie elitę intelektualną państwa. Interesowała się także losami studentów z Polski w Pradze. Ufundowała dla nich w tym mieście akademik zwany wtedy bursą. W 1397 r. uzyskała zgodę na odnowienie Uniwersytetu w Krakowie wraz z wydziałem teologicznym. Polscy uczeni uczestniczyli w rozwoju nauki europejskiej.

Kultura i sztuka W Polsce rozwijały się style charakterystyczne dla Europy, takie jak, gotyk, renesans, barok, klasycyzm czy romantyzm. Literatura, architektura i muzyka czerpały inspiracje z dorobku kultury łacińskiej.

Polska, wchodząc do kręgu cywilizacji łacińskiej, przejęła wraz z dziedzictwem chrześcijańskim wartości takie jak godność człowieka, wolność, odpowiedzialność oraz znaczenie rodziny.

Rownież tradycja demokracji szlacheckiej i parlamentaryzmu wpisuje się w zachodni model życia politycznego, w łacińską cywilizację społeczną, aczkolwiek wielu historyków uważa demokrację szlachecką za karykaturę demokracji i przyczynę nieszczęść, jakie spadły na Polskę.  

W cywilizacji łacińskiej najbardziej pożądanym stanem jest pokój - w warunkach pokojowych ludzie mogą tworzyć warunki pomyślnego bytowania własnych rodzin i w konsekwencji całego narodu i państwa, budować siłę swego państwa. „Pokój zamiast podbojów” - ta zasada cywilizacji łacińskiej realizowana jest przez Polskę poprzez pokojową współpracę z innymi państwami, rozwój demokracji, gospodarki oraz tworzenie warunków do bezpiecznego życia obywateli. Dzięki temu rodziny, społeczeństwo i państwo mogą się rozwijać i wzmacniać

Podsumowując, cywilizacja łacińska cechuje się:

• zaangażowaniem w działania na rzecz pomocy humanitarnej i wspieraniem krajow dotkniętych konfliktami, napadniętych przez inne, co pokazuje przywiązanie do wartości pokoju i solidarności,
• poszanowaniem godności człowieka, uznawaniem prymatu prawa nad siłą, ochroną rodziny, która jest uznawna za podstawową komorkę społeczeństwa chronioną przez państwo, prywatną własnością chronioną przez prawo;
• wielką wartość dla cywilizacji łacińskiej ma wiedza, kultura i rozum, a więc szkoły i uniwersytety,
• obywatele mają wpływ na rządy poprzez udział w wyborach, ważną rolę odgrywają samorządy lokalne oraz społeczeństwo obywatelskie,
• człowiek ma prawo do podejmowania własnych decyzji, zaś wolność wiąże się z przestrzeganiem prawa, z szacunkiem dla innych i odpowiedzialnością.

Na temat cywilizacji łacińskiej wypowiadało się wielu filozofów na przestrzeni wieków np: Arystoteles, św. Tomasz z Akwinu, Jan Paweł II. Jacques Maritain, czy Benedykt XVI.

W tym felietonie chciałam zwrócić uwagę czytelników na polskiego historiozofa Feliksa Konecznego (1862–1949),  który wyznawał zasadę prymatu etyki. Uważał on, że życiem jednostki i państwa powinna kierować moralność, a za najważniejszą cechę cywilizacji łacińskiej uznawał podporządkowanie prawa, polityki i gospodarki  normom moralnym.

Feliks Koneczny był zdania, że cywilizacja łacińska jest najwyżej rozwiniętym typem cywilizacji, ponieważ opiera się na etyce chrześcijańskiej i szacunku dla osoby ludzkiej. Według niego jej najważniejsze cechy to:

• Prymat etyki nad polityką
• Rządy prawa
• Poszanowanie godności i wolności człowieka
• Ochrona własności prywatnej i rodziny
• Samorządność i aktywność obywateli
• Rozdział władzy świeckiej i religijnej
• Rozwój nauki, kultury i edukacji
• Dążenie do pokoju (przy jednoczesnym uznaniu prawa do obrony państwa)

Według koncepcji Feliksa Konecznego na obszarze Europy, obok wyżej wyminionej, występują także inne typy cywilizacji, m.in. cywilizacja turańsko-moskiewska (związana ze światem stepowym i tradycją mongolsko-tatarską), cywilizacja bizantyjsko-pruska (prymat państwa, biurokracji, prawa i administracji nad jednostką) oraz żydowska 

Teoria historiozoficzna Konecznego [O wielości cywilizacyj (1935)] zakłada, że w cywilizacji turańsko-moskiewskiej władza opiera się przede wszystkim na sile militarnej i rozkazie, a nie na trwałych zasadach prawnych, państwo jest zorganizowane hierarchicznie, jednostka ma ograniczoną samodzielność wobec państwa. Duże znaczenie przypisuje się w cywilizacji turańsko-moskiewskiej armii, ekspansji terytorialnej i sile zbrojnej (militaryzm), Wojsko jest ważnym narzędziem polityki państwa. Cywilzacja ta dąży do rozszerzania wpływów i zdobywania nowych terytoriów, co jest traktowane jako sposób wzmacniania państwa (ekspansjonizm). W tej cywilizacji najbardziej pożądanym stanem jest wojna najeźdźcza, podboje sąsiadów, grabienie ich dóbr, np. w czasie II wojnie światowej Sowieci uruchomili na zapleczu frontu specjalną armię zajmującą się rabunkiem wszelkich dóbr, jakie znajdowały się na odbijanych z rąk niemieckich terytoriach.

A co powiedział Feliks Koneczny o cywilizacji bizantyjsko-pruskiej? . W ujęciu tego historiozofa cywilizacja bizantyjsko-pruska łączy elementy tradycji bizantyjskiej (silna biurokracja i centralizm) z pruskim modelem państwowym. Jej cechą jest to, że stanem najbardziej przez nią pożądanym jest uzyskanie pozycji dominującej, funkcji lidera na jak największym obszarze (Mitteleuropa, Lebensraum) i eksploatacja takich terenów. Według niego cywilizacja bizantyjsko-pruska charakteryzuje się następującymi  przesłankami:

• przewaga państwa i urzędów nad społeczeństwem – rozbudowana administracja i biurokracja kierują życiem obywateli;
• formalizm i legalizm – duże znaczenie przepisów, procedur i hierarchii urzędniczej;
• podporządkowanie jednostki państwu – obywatel ma przede wszystkim wykonywać obowiązki wobec aparatu państwowego;
• silny centralizm – najważniejsze decyzje podejmowane są przez władzę centralną;
• dyscyplina i organizacja odgórna – społeczeństwo jest kształtowane poprzez system nakazów i instytucji;
• rozbudowany aparat administracyjny i wojskowy (policyjny) – państwo opiera swoją siłę na sprawnej organizacji.

W ujęciu polskiego historyka i historiozofa Feliksa Konecznego przeciwieństwem opisanego wyżej modelu cywilizacyjnego, uznającego przewagę biurokracji nad wolnością jednostki oraz państwa za nadrzędną organizację kierującą społeczeństwem, jest cywilizacja łacińska. Akcentuje ona prymat prawa, etyki, samorządności i inicjatywy obywatelskiej.

Polska przez ponad tysiąc lat rozwijała się właśnie w kręgu tej cywilizacji. Jej wartości ukształtowały polską kulturę, tradycję, sposób pojmowania państwa i prawa oraz w znacznym stopniu polską tożsamość narodową.

Według koncepcji historiozoficznej Konecznego siła państwa nie wynika z potęgi militarnej ani rozległości terytorium, lecz przede wszystkim z moralności obywateli, sprawiedliwego prawa i odpowiedzialnej władzy. Państwo, które chroni swoich obywateli i stwarza im warunki do rozwoju rodzin, zdobywania wiedzy i uczciwej pracy, buduje swoją trwałość na znacznie mocniejszych fundamentach niż państwo oparte wyłącznie na sile.

Pytanie 1: „Gdzie jest miejsce Polski?” - pozostaje pytaniem o naszą tożsamość.

Jeśli chcemy pozostać wierni własnym dziejom i wartościom, odpowiedź wydaje się oczywista: miejscem Polski jest cywilizacja łacińska – cywilizacja, w której człowiek, prawo i moralność stoją wyżej niż sama siła państwa.

Pytanie 2: Czy Unia Europejska należy jeszcze do cywilizacji łacińskiej? 

Unia dryfuje co raz szybciej w stronę cywilizacji bizantyjsko-pruskiej...

Pytanie 3: Jakie wnioski płyną dla nas z odpowiedzi na pytania 1 i 2?